Stotra · Bhagwan Hayagriva
Hayagriva Upanishad
हयग्रीवोपनिषत्
- Invocation 1
स्वज्ञोऽपि यत्प्रसादेन ज्ञानं तत्फलमाप्नुयात् । सोऽयं हयास्यो भगवान्हृदि मे भातु सर्वदा ॥
Svagyopi yatprasadena gyanam tatphalamapnuyat, soyam hayasyo bhagavanhridi me bhatu sarvada.
By whose grace even one who knows little gains knowledge and its fruit, may that horse-faced Bhagwan always shine in my heart.
Word by word
- Shanti Patha
ॐ भद्रं कर्णेभिः श्रुणुयाम देवाः । भद्रं पश्येमाक्षभिर्यजत्राः । स्थिरैरङ्गैस्तुष्टुवाँसस्तनूभिः । व्यशेम देवहितं यदायुः ॥
Om bhadram karnebhih shrunuyama devah, bhadram pashyemakshabhiryajatrah, sthirairangaistushtuvansastanubhih, vyashema devahitam yadayuh.
O Devas, may we hear what is good with our ears. O worthy of worship, may we see what is good with our eyes. Praising you with steady limbs and bodies, may we live the full span of life given by the Devas.
Word by word
- Shanti Patha
स्वस्ति न इन्द्रो वृद्धश्रवाः । स्वस्ति नः पूषा विश्ववेदाः । स्वस्ति नस्तार्क्ष्यो अरिष्टनेमिः । स्वस्ति नो बृहस्पतिर्दधातु ॥
Svasti na indro vriddhashravah, svasti nah pusha vishvavedah, svasti nastarkshyo arishtanemih, svasti no brihaspatirdadhatu.
May Indra of great fame grant us well-being. May all-knowing Pushan grant us well-being. May Garuda, whose path is never hindered, grant us well-being. May Brihaspati grant us well-being.
Word by word
- Shanti Patha
ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥
Om shantih shantih shantih.
Om, peace, peace, peace.
Word by word
- Introduction 1
हरिः ॐ ॥ नारदो ब्रह्माणमुपसमेत्योवाचाधीहि भगवन् ब्रह्मविद्यां वरिष्ठां यया चिरात्सर्वपापं व्यपोह्य ब्रह्मविद्यां लब्ध्वैश्वर्यवान्भवति ।
Harih Om. narado brahmanamupasametyovachadhihi bhagavan brahmavidyam varishtham yaya chiratsarvapapam vyapohya brahmavidyam labdhvaishvaryavanbhavati
Hari Om. Narada came to Brahma and said: O Bhagwan, teach me the highest knowledge of Brahman, by which one sheds all wrongdoing, gains that knowledge and becomes rich in splendour.
Word by word
- Brahma's Reply
ब्रह्मोवाच हयग्रीवदैवत्यान्मन्त्रान्यो वेद स श्रुतिस्मृतीतिहासपुराणानि वेद । स सर्वैश्वर्यवान्भवति । त एते मन्त्राः ।
Brahmovacha hayagrivadaivatyanmantranyo veda sa shrutismrititihasapuranani veda, sa sarvaishvaryavanbhavati, ta ete mantrah
Brahma said: The text says that one who knows the mantras of Bhagwan Hayagriva knows the Shruti, Smriti, Itihasa and Puranas, and becomes endowed with every kind of splendour. These are those mantras.
Word by word
- Mantra 1
विश्वोत्तीर्णस्वरूपाय चिन्मयानन्दरूपिणे । तुभ्यं नमो हयग्रीव विद्याराजाय स्वाहा स्वाहा नमः ॥ १ ॥
Vishvottirnasvarupaya chinmayanandarupine, tubhyam namo hayagriva vidyarajaya svaha svaha namah.
Salutations to you, O Hayagriva, king of all knowledge, whose form is beyond the universe and whose nature is consciousness and bliss. Svaha, svaha, namah.
Word by word
- Mantra 2
ऋग्यजुःसामरूपाय वेदाहरणकर्मणे । प्रणवोद्गीथवपुषे महाश्वशिरसे नमः स्वाहा स्वाहा नमः ॥ २ ॥
Rigyajuhsamarupaya vedaharanakarmane, pranavodgithavapushe mahashvashirase namah svaha svaha namah.
Salutations to the great horse-headed one, whose form is the Rig, Yajur and Sama Vedas, who brought back the Vedas, and whose body is Om and the Udgitha. Svaha, svaha, namah.
Word by word
- Mantra 3
उद्गीथ प्रणवोद्गीथ सर्ववागीश्वरेश्वर । सर्ववेदमयाचिन्त्य सर्वं बोधय बोधय स्वाहा स्वाहा नमः ॥ ३ ॥
Udgitha pranavodgitha sarvavagishvareshvara, sarvavedamayachintya sarvam bodhaya bodhaya svaha svaha namah.
O Udgitha, O Om that is the Udgitha, master over all masters of speech, made of all the Vedas and beyond thought, awaken all knowledge in me, awaken it. Svaha, svaha, namah.
Word by word
- Rishi and Nyasa
ब्रह्मात्रिरविसवितृभार्गवा ऋषयः । गायत्रीत्रिष्टुबनुष्टुप् छन्दांसि । श्रीमान् हयग्रीवः परमात्मा देवतेति । ल्हौमिति बीजम् । सोऽहमिति शक्तिः । ल्हूमिति कीलकम् । भोगमोक्षयोर्विनियोगः । अकारोकारमकारैरङ्गन्यासः ।
Brahmatriravisavitribhargava rishayah, gayatritrishtubanushtup chhandansi, shriman hayagrivah paramatma devateti, lhaumiti bijam, sohamiti shaktih, lhumiti kilakam, bhogamokshayorviniyogah, akarokaramakarairanganyasah
For these mantras the seers are Brahma, Atri, Ravi, Savitri and Bhargava. The metres are Gayatri, Trishtubh and Anushtup. The deity is Shriman Hayagriva, the Supreme Self. The seed is 'lhaum', the power is 'so'ham', and the pin is 'lhum'. They are used for both worldly fulfilment and liberation. The limbs are touched with the sounds A, U and M.
Word by word
- Dhyanam 1
ध्यानम् - शङ्खचक्रगदामहामुद्रापुस्तकहस्तं सम्पूर्णचन्द्रसङ्काशं हयग्रीवमुपास्महे ॥
Dhyanam - shankhachakragadamahamudrapustakahastam sampurnachandrasankasham hayagrivamupasmahe.
Meditation: We worship Hayagriva, who holds the conch, discus, mace, the great gesture of knowledge and a book, and who shines like the full moon.
Word by word
- Mantra 4 (29-lettered)
ॐ श्रीमिति द्वे अक्षरे । ल्हौमित्येकाक्षरम् । ॐ नमो भगवत इति सप्ताक्षराणि । हयग्रीवायेति पञ्चाक्षराणि । विष्णव इति त्र्यक्षराणि । मह्यं मेधां प्रज्ञामिति षडक्षराणि । प्रयच्छ स्वाहेति पञ्चाक्षराणि । हयग्रीवस्य तुरीयो भवति ॥ ४ ॥
Om shrimiti dve akshare, lhaumityekaksharam, Om namo bhagavata iti saptaksharani, hayagrivayeti panchaksharani, vishnava iti tryaksharani, mahyam medham pragyamiti shadaksharani, prayachchha svaheti panchaksharani, hayagrivasya turiyo bhavati.
'Om Shrim' is two syllables, 'lhaum' is one, 'Om namo bhagavate' is seven, 'Hayagrivaya' is five, 'Vishnave' is three, 'mahyam medham prajnam' is six, and 'prayaccha svaha' is five. This is the fourth mantra of Hayagriva, asking him to grant me intelligence and wisdom.
Word by word
- Mantra 5 (28-lettered)
ॐ श्रीमिति द्वे अक्षरे । ल्हौमित्येकाक्षरम् । ऐमैमैमिति त्रीण्यक्षराणि । क्लीं क्लीमिति द्वे अक्षरे । सौः सौरिति द्वे अक्षरे । ह्रीमित्येकाक्षरम् । ॐ नमो भगवत इति सप्ताक्षराणि । मह्यं मेधां प्रज्ञामिति षडक्षराणि । प्रयच्छ स्वाहेति पञ्चाक्षराणि । पञ्चमो मनुर्भवति ॥ ५ ॥
Om shrimiti dve akshare, lhaumityekaksharam, aimaimaimiti trinyaksharani, klim klimiti dve akshare, sauh sauriti dve akshare, hrimityekaksharam, Om namo bhagavata iti saptaksharani, mahyam medham pragyamiti shadaksharani, prayachchha svaheti panchaksharani, panchamo manurbhavati.
'Om Shrim' is two syllables, 'lhaum' is one, 'aim aim aim' is three, 'klim klim' is two, 'sauh sauh' is two, 'hrim' is one, 'Om namo bhagavate' is seven, 'mahyam medham prajnam' is six, and 'prayaccha svaha' is five. This is the fifth mantra.
Word by word
- Bija Mantra
हयग्रीवैकाक्षरेण ब्रह्मविद्यां प्रवक्ष्यामि । ब्रह्मा महेश्वराय महेश्वरः संकर्षणाय संकर्षणो नारदाय नारदो व्यासाय व्यासो लोकेभ्यः प्रायच्छदिति हकारोंसकारोमकारों त्रयमेकस्वरूपं भवति । ल्हौ बीजाक्षरं भवति । बीजाक्षरेण ल्हौं रूपेण तज्जापकानां संपत्सारस्वतौ भवतः । तत्स्वरूपज्ञानां वैदेही मुक्तिश्च भवति ।
Hayagrivaikaksharena brahmavidyam pravakshyami, brahma maheshvaraya maheshvarah sankarshanaya sankarshano naradaya narado vyasaya vyaso lokebhyah prayachchhaditi hakaronsakaromakarom trayamekasvarupam bhavati, lhau bijaksharam bhavati, bijaksharena lhaum rupena tajjapakanam sampatsarasvatau bhavatah, tatsvarupagyanam vaidehi muktishcha bhavati
I will now teach the knowledge of Brahman through Hayagriva's single syllable. Brahma gave it to Maheshvara, Maheshvara to Sankarshana, Sankarshana to Narada, Narada to Vyasa, and Vyasa to the world. The sounds Ha, Sa and Ma together form one syllable, and 'lhaum' is its seed. The text says that those who chant this seed gain wealth and learning, and those who know its true nature attain liberation beyond the body.
Word by word
- Siddhi Mantras
अमृतं कुरु कुरु स्वाहा । तन्मन्त्रेण वाक्सिद्धिर्भवति । श्रियं कुरु कुरु स्वाहा । तन्मन्त्रेण सर्वैश्वर्यवान्भवति ।
Amritam kuru kuru svaha, tanmantrena vaksiddhirbhavati, shriyam kuru kuru svaha, tanmantrena sarvaishvaryavanbhavati
'Amritam kuru kuru svaha', make it nectar. The text says this mantra brings mastery of speech. 'Shriyam kuru kuru svaha', grant prosperity. The text says this mantra brings every kind of splendour.
Word by word
- Samrajya Mantra
ल्हौमिति सकलसाम्राज्येन सिद्धिं कुरु कुरु स्वाहा । तन्मन्त्रेण सर्वं भवति ।
Lhaumiti sakalasamrajyena siddhim kuru kuru svaha, tanmantrena sarvam bhavati
'Lhaum, grant success with complete sovereignty, svaha.' The text says that through this mantra everything is attained.
Word by word
- Mahavakyas 1
प्रज्ञानं ब्रह्म । तत्त्वमसि । अयमात्मा ब्रह्म । अहं ब्रह्मास्मि । इति महावाक्यार्थं प्रकाशयति ।
Pragyanam brahma, tattvamasi, ayamatma brahma, aham brahmasmi, iti mahavakyartham prakashayati
Consciousness is Brahman. You are That. This Self is Brahman. I am Brahman. This teaching brings out the meaning of these great sayings.
Word by word
- Vedic Mantra 1
यद्वाग्वदन्त्यविचेतनानि राष्ट्री देवानां निषसाद मन्द्रा । चतस्र ऊर्जं दुदुहे पयांसि क्व स्विदस्याः परमं जगाम ॥
Yadvagvadantyavichetanani rashtri devanam nishasada mandra, chatasra urjam duduhe payansi kva svidasyah paramam jagama.
When Vak, the delightful queen of the Devas, sat down speaking words the unknowing cannot grasp, she drew out strength and waters in four streams. Where has her highest form gone?
Word by word
- Vedic Mantra 2
गौरीर्मिमाय सलिलानि तक्षत्येकपदी द्विपदी सा चतुष्पदी । अष्टापदी नवपदी बभूवुषी सहस्राक्षरा परमे व्योमन् ॥
Gaurirmimaya salilani takshatyekapadi dvipadi sa chatushpadi, ashtapadi navapadi babhuvushi sahasrakshara parame vyoman.
The bright cow of Speech lowed, shaping the waters. She became one-footed, two-footed, four-footed, eight-footed and nine-footed, with a thousand syllables in the highest heaven.
Word by word
- Vedic Mantra 3
ओष्ठापिधाना नकुली दन्तः परिवृता पविः । सर्वस्यै वाच ईशाना चारु मामिह वादयेति ॥
Oshthapidhana nakuli dantah parivrita pavih, sarvasyai vacha ishana charu mamiha vadayeti.
O Vak, ruler of all speech, who moves nimbly behind the covering of the lips, guarded by the teeth as by a vajra, make me speak beautifully here.
Word by word
- Vedic Mantra 4
ससर्परीरमतिं बाधमाना बृहन्मिमाय जमदग्निदत्ता । आ सूर्यस्य दुहिता ततान श्रवो देवेष्वमृतमजुर्यम् ॥
Sasarpariramatim badhamana brihanmimaya jamadagnidatta, Aa suryasya duhita tatana shravo deveshvamritamajuryam.
Sasarpari, the voice given by Jamadagni, sounded out loudly, driving away dullness of mind. This daughter of Surya spread among the Devas an undying, unaging fame.
Word by word
- Phala-shruti
य इमां ब्रह्मविद्यामेकादश्यां पठेत् स हयग्रीवप्रभावेन महापुरुषो भवति । स जीवन्मुक्तो भवति ।
Ya imam brahmavidyamekadashyam pathet sa hayagrivaprabhavena mahapurusho bhavati, sa jivanmukto bhavati
The text says that one who recites this knowledge of Brahman on Ekadashi becomes a great soul by the power of Hayagriva, and becomes free while still living.
Word by word
- Closing Prayer
ॐ नमो ब्रह्मणे धारणं मे अस्त्वनिराकरणं धारयिता भूयासं कर्णयोः श्रुतं मा व्योढ्वं ममामुष्य ॐ इत्युपनिषत् ॥
Om namo brahmane dharanam me astvanirakaranam dharayita bhuyasam karnayoh shrutam ma vyodhvam mamamushya Om ityupanishat.
Om, salutations to Brahman. May I retain what I learn and never let it go. May I be one who holds it firmly. May what my ears have heard not slip away from me. Om. Thus ends the Upanishad.
Word by word
- Shanti Patha
ॐ भद्रं कर्णेभिः श्रुणुयाम देवाः । भद्रं पश्येमाक्षभिर्यजत्राः । स्थिरैरङ्गैस्तुष्टुवाँसस्तनूभिः । व्यशेम देवहितं यदायुः ॥
Om bhadram karnebhih shrunuyama devah, bhadram pashyemakshabhiryajatrah, sthirairangaistushtuvansastanubhih, vyashema devahitam yadayuh.
O Devas, may we hear what is good with our ears. O worthy of worship, may we see what is good with our eyes. Praising you with steady limbs and bodies, may we live the full span of life given by the Devas.
Word by word
- Shanti Patha
स्वस्ति न इन्द्रो वृद्धश्रवाः । स्वस्ति नः पूषा विश्ववेदाः । स्वस्ति नस्तार्क्ष्यो अरिष्टनेमिः । स्वस्ति नो बृहस्पतिर्दधातु ॥
Svasti na indro vriddhashravah, svasti nah pusha vishvavedah, svasti nastarkshyo arishtanemih, svasti no brihaspatirdadhatu.
May Indra of great fame grant us well-being. May all-knowing Pushan grant us well-being. May Garuda, whose path is never hindered, grant us well-being. May Brihaspati grant us well-being.
Word by word
- Shanti Patha
ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥
Om shantih shantih shantih.
Om, peace, peace, peace.
Word by word
About this text
The Hayagriva Upanishad is a stotra in which Brahma teaches Narada the mantras and meditation of Bhagwan Hayagriva, Bhagwan Vishnu's horse-headed form.
When it is recited: Ekadashi, Hayagriva Jayanti (Shravana Purnima), Vidyarambha, Before study or exams, Upakarma
